Duitse onrust raakt ook Rutte (LIMBURGER / NL)

Dit artikel verscheen in Dagblad de Limburger, klik hier voor het origineel (Blendle)
Foto: Minister-president / CC / Wiki

De Duitse politiek was na de Tweede Wereldoorlog zelden zo instabiel als nu. De twee potentiële regeringspartijen CDU/CSU en de SPD zitten midden in een crisis, wat de positie van Duitsland in Europa aantast. Nederland dreigt daardoor zijn belangrijkste partner in de EU te verliezen, met mogelijk grote financiële en politieke gevolgen voor Den Haag.

640px-Mark_Rutte_and_Angela_Merkel_2012.jpg

In Duitsland zijn alle ogen gericht op de sociaaldemocratische SPD. Partijleden stemden de afgelopen twee weken over deelname aan de vierde regering van Angela Merkel. Morgen maakt het partijbestuur de uitslag bekend op het Willy-Brandt-Haus in Berlijn, het hoofdkantoor van de SPD. De onvrede onder de leden over de partijleiding is zo groot, dat een ja-stem allerminst zeker is. Nieuwe verkiezingen en een politieke crisis, in het normaal zo stabiele Duitsland, liggen op de loer. 

De verbitterde strijd tussen voor- en tegenstanders van een nieuwe Grote Coalitie, zoals een regering tussen CDU en SPD heet, staat symbool voor de politieke onzekerheid waar Duitsland momenteel in verkeert. Behalve in de SPD rommelt het namelijk ook binnen de twee andere regeringspartijen, Merkels CDU en haar Beierse zusterpartij CSU. De altijd zo stabiele Duitse naoorlogse politiek wankelt, de kiezer is op drift en de populistische Alternative für Deutschland groeit. En dat is slecht nieuws voor Nederland en Europa.

Dieptepunt
De ruim 463.000 leden van de SPD staan voor een duivels dilemma. Een stem vóór een coalitie met Merkel dreigt de toch al dramatische electorale positie van de partij verder te verslechteren. Na de eerste grote coalitie (2005-2009) en die van de afgelopen vier jaar verloor de SPD telkens de verkiezingen. In de laatste peilingen daalden de sociaaldemocraten tot 17 procent van de stemmen, een absoluut dieptepunt in de geschiedenis van de 154 jaar oude partij. Vorige week werd de SPD in de peilingen zelfs kortstondig voorbijgestreefd door de AfD. Een nee tegen de Grote Coalitie, maakt het land misschien wel onbestuurbaar en stort Duitsland mogelijk in de grootste politieke crisis van na de Tweede Wereldoorlog. Een schrikbeeld voor de doorgaans loyale en gezagsgetrouwe sociaaldemocraten.

Kevin Kühnert (28 jaar) laat zich niet afschrikken door een mogelijke politieke crisis en is fel tegen een nieuwe GroKo, zoals de media de Grote Coalitie noemt. Kühnert is voorzitter van de Jusos, de SPD-jongerenorganisatie, en voerde de afgelopen weken het verzet aan tegen een nieuwe regering met Merkel. Hij vindt dat de SPD in de twee eerdere Grote Coalities zijn sociale gezicht verloor en wil dat de partij vanuit de oppositie weer kleur op de wangen krijgt. Het gaat Kühnert daarbij vooral om de geloofwaardigheid van de partij. Op het SPD-partijcongres in januari zei hij: „Het voortzetten van de Grote Coalitie na deze verkiezingsuitslag wil niemand, dat maakte het applaus op de uitslagenavonden wel duidelijk (nadat Martin Schulz zei nooit in een regering met Merkel te stappen). De SPD-partijleiding doet alsof er geen alternatief is, maar op straat begrijpt niemand dit nog.”

De opstand in eigen gelederen baart de partijleiding, en met name de nieuwe partijleider Andrea Nahles, grote zorgen. Zij en haar collega’s onderhandelden namens de SPD met de CDU/CSU over een coalitieakkoord, en met succes. De sociaaldemocraten kregen veel belangrijke ministersposten zoals Financiën, Buitenlandse Zaken, Werkgelegenheid en Justitie. Ook inhoudelijk is de SPD duidelijk herkenbaar in het conceptregeerakkoord: Minder flexcontracten, meer Europa, meer geld voor onderwijs en pensioenen, meer sociale woningbouw, een rem op de stijging van de huurprijzen en familiehereniging voor vluchtelingen. Nahles en haar gevolg touren onvermoeibaar door het land om leden van een ja-stem te overtuigen. Maar hoe meer SPD-politici de leden daarvan proberen te overtuigen, des te meer weerstand lijkt er te komen vanuit de achterban.

Koppen rollen
Toch denkt Nahles naar eigen zeggen niet na over de consequenties van een nee-stem. „Een plan B heb ik niet”, zei ze dinsdag nog in de fractievergadering. De consequenties voor de partij bij een nee-stem zullen groot zijn, verwachten politiek analisten. Vermoedelijk rollen er dan koppen in de partijleiding, waaronder mogelijk die van Nahles zelf.

Niet alleen bij de sociaaldemocraten is het onrustig. De CDU/CSU is op dit moment verwikkeld in een richtingenstrijd die alsmaar heftiger wordt. Merkels partij verloor de meeste zetels bij de bondsdagverkiezingen, maar bleef desondanks de grootste partij. De conservatieve vleugel van de christendemocraten vindt dat Merkel in de Grote Coalitie te veel naar links opschoof en de SPD het beleid liet bepalen. Met name de vluchtelingenpolitiek is hen een doorn in het oog. De CDU/CSU verloor tijdens de verkiezingen maar liefst een miljoen stemmen aan de populistische antimigratiepartij AfD. De conservatieven in Merkels partij zien daarin het bewijs dat hun partij een nieuwe, behoudende, koers moet gaan varen.

De CDU/CSU is normaal gesproken een gedisciplineerde partij. Waar sociaaldemocraten graag rollebollend over straat gaan, ruziën christendemocraten liever in de achterkamertjes. Maar die tijd lijkt nu voorbij. Merkel krijgt heftige kritiek en partijleden zagen in alle openheid aan haar stoelpoten. CDU-Bondsdaglid Klaus-Peter Willsch zei onlangs in de Rheinische Post dat de CDU ‘er nu over moet nadenken of de partij ook zonder Merkel verder kan’. De voorzitter van de Junge Union, de CDU-jongerenorganisatie, uit het Rijnland noemde Merkel op facebook zelfs ‘arrogant’, ‘naïef’ en een ‘lachertje’. Ondanks alle kritiek op Merkel stemden de afgevaardigden van de CDU maandag toch voor een nieuwe Grote Coalitie. Want regeren, dat doet de CDU nu eenmaal graag.

Het magere onderhandelingsresultaat is koren op de molen voor deze Merkel-critici. Om de SPD te paaien, gaf ze de belangrijkste ministeries weg, waaronder Financiën, dat al sinds 2009 in handen is van de beruchte CDU-nestor Wolfgang Schäuble. Voor de CDU bleven de ministeries van Landbouw, Economische Zaken, Defensie, Volksgezondheid en Onderwijs over. Volgens Merkels’ critici staat het akkoord ook inhoudelijk dichter bij de SPD dan bij de CDU. ‘Poeh, gelukkig hebben we het Kanzleramt (de Duitse variant van ‘het torentje’) nog behouden’, twitterde CDU-Bondsdaglid Olav Gutting cynisch na bekendmaking van het akkoord.

Stemt de SPD zondag vóór de Grote Coalitie, krijgt Duitsland dus een regering met twee kwakkelende partijen. Daar gaat de oppositie dankbaar gebruik van maken. De grootste oppositiepartij AfD zal de conservatieven in de CDU/CSU het vuur aan de schenen leggen. De christendemocraten stemden immers in met meer (geld naar) Europa en de mogelijkheid voor vluchtelingen om hun families naar Duitsland over te halen vanaf 31 juli dit jaar. Iets waar niet alleen de AfD’ers van gruwelen, maar ook de conservatieven in Merkels partij. Stijgt de populariteit van de populisten in de peilingen, zal de conservatieve vleugel in de CDU/CSU een rechtsere koers van Merkel eisen. En dat stoot vervolgens de SPD tegen de borst. Zij staan onder druk van de twee linkse partijen, de Groenen en de socialistische Linke, die juist pleiten voor een socialer Europa en een humaan vluchtelingenbeleid. In zo’n politiek gespannen situatie liggen grote conflicten en patstellingen altijd op de loer.

Kind aan huis
Voor Nederland is dat geen goede zaak. Mark Rutte is namelijk kind aan huis bij Merkel. Nederland en Duitsland delen in grote lijnen dezelfde ideeën over waar het heen moet met de Europese Unie. De Duitse minister van Financiën Wolfgang Schäuble en eurogroepvoorzitter Jeroen Dijsselbloem waren de afgelopen jaren twee handen op één buik. Zij eisten van Griekenland, in ruil voor financiële noodhulp, een omvangrijk hervormingspakket en wilden dat alle schulden worden terugbetaald. Ze willen beiden af van de begrotingstekorten in de Zuid-Europese landen en het monetaire beleid van de Europese Centrale Bank, die al sinds 2015 miljarden euro’s bijdrukt om de economie te stimuleren.

Zowel Nederland als Duitsland zien de Europese Unie in de eerste plaats als een economisch project en afzetmarkt voor hun eigen producten. De animo om de EU verder te integreren, bijvoorbeeld op sociaal gebied door gemeenschappelijke buitenlandse politiek, was laag. Sowieso mag van de nettobetalers Nederland en Duitsland het budget van de EU niet groeien, zo lang bijna de helft van de begroting wordt uitgegeven aan landbouwsubsidies. Een houding die zich het beste laat samenvatten als niet méér maar een beter Europa.

Druk op Nederland
Het nieuwe Duitse concept-regeerakkoord wijkt nu af van deze lijn, spreekt van de ‘solidaire verantwoording in de EU’ en ‘wij zijn bereid om een grotere bijdrage te betalen aan de EU-begroting’. Daardoor groeit de druk op Nederland om, na het wegvallen van de bijdragen van de Verenigd Koninkrijk na de Brexit, meer te betalen aan de Europese begroting. En dat zonder daar duidelijke voorwaarden, zoals het verlagen van de landbouwsubsidies, tegenover te zetten.

Nu Duitsland treuzelt met het vormen van een regering en politieke instabiliteit op de loer ligt, moet Merkel achter Macron aanrennen. De Franse president aarzelt namelijk niet en neemt op dit moment al het voortouw in Europa. Zijn plannen voor bijvoorbeeld een gemeenschappelijk Europees defensiebeleid, een minister van Financiën voor de eurozone, een EU-Commissaris voor Asielzaken en een groter EU-budget druisen direct in tegen de wensen van de Nederlandse regering. Het lijkt erop dat Rutte die strijd nu zonder partner Duitsland moet voortzetten. Dus is het geruzie binnen de SPD en CDU/CSU meer dan een Duits probleem alleen, het kan ertoe leiden dat Nederland in Europa toenemend alleen komt te staan.