Recensie: Hoe Duitsland worstelt met rechts (DE LIMBURGER / NL)

Deze recensie verscheen in Dagblad de Limburger, klik hier voor het origineel (Blendle).
Foto: Harald Bischoff / CC / Wiki

De Alternative für Deutschland (AfD) wordt mogelijk de derde partij in Duitsland. Verslaggever Paul van Gageldonk van ‘De Limburger’ observeerde de opkomst van de partij, en laat zien hoe ook in Duitsland taboekwesties als migratie en islam bespreekbaar werden.

Petry.jpg

Rechts-populistische partijen zitten in West-Europa al sinds jaren in vrijwel elk nationaal parlement. Behalve in Duitsland, waar de Vergangenheitsbewältigung (verwerking van het verleden) na de Tweede Wereldoorlog nog altijd zorgt voor een taboe op partijen rechts van Merkels CDU/CSU.

Met de oprichting van de Alternative für Deutschland (AfD) in 2013 kwam daar verandering in. Binnen vier jaar veroverde de AfD parlementszetels in maar liefst dertien van de zestien Duitse deelstaten. De partij klom tijdens de vluchtelingencrisis in 2015 in de peilingen op tot derde partij van Duitsland.

Indringend beeld

Zondag over een week (24 september) wordt de AfD naar alle waarschijnlijkheid, als eerste rechts-populistische partij in het naoorlogse Duitsland, in de Bondsdag verkozen.
Dat die weg naar de Bondsdag er eentje is met horten en stoten, laat journalist Paul van Gageldonk zien in zijn boek De redders van het Avondland.

In een serie gesprekken met prominenten en gewone leden van de AfD, journalisten en wetenschappers geeft Van Gageldonk een indringend beeld over hoe de Duitse samenleving worstelt met uiterst rechtse partijen en hun gedachtegoed.

Zijspoor

Een kunstenaar die binnen de kerk projecten organiseert met migrantenkinderen, wordt op een zijspoor gezet nadat hij voorzitter is geworden van de AfD-afdeling in Aken. Een Duits-Nederlandse journaliste foetert over het Schweigekartell binnen de Duitse journalistiek als haar reportage over migrantenjongeren die blonde meisjes lastigvallen, wordt afgewezen. Als zij daarover haar beklag doet in een Nederlands radioprogramma en daar ophef over ontstaat, raakt de journaliste geïsoleerd op de redactie van de Duitse WDR-omroep.

Deze en vele andere voorbeelden in het boek doen sterk denken aan hoe Nederland in 2001/02 omging met Pim Fortuyn, maar laten tegelijkertijd zien dat de stigmatisering en uitsluiting van rechts-populisten in Duitsland nog een stuk verder gaat.

Voor wie denkt dat de AfD ongeveer hetzelfde is als de PVV van Geert Wilders, doet er ook goed aan om dit boek te lezen. De Duitse populisten zijn een vergaarbak van rechtse, vaak extreemrechtse, stromingen die in Duitsland al jarenlang ondergronds actief zijn. De AfD heeft daardoor, in tegenstelling tot de PVV, een veel ideologischer karakter.

Normaal

Van Gageldonk laat zien hoe de strijd tussen die verschillende bloedgroepen de partij beschadigt en dat extreemrechtse politici met hun ideeën steeds meer de boel overnemen. Hoogtepunt in het boek is het gesprek met partijvoorzitter Frauke Petry hierover. Zij vertelt bijzonder openhartig over haar strijd tegen extreemrechts in de AfD en hoe zij probeert van de AfD toch een ‘normale partij te maken’.

Dat Frauke Petry en andere gesprekspartners (onder wie Geert Wilders) in het boek zo openhartig zijn, is aan Van Gageldonk te danken. Hij blijft prettig op de achtergrond, observeert en laat lezers zelf hun oordeel vellen.

Taboe

Wat in het boek sterker naar voren had mogen komen, is de manier waarop het Duitse debat over migratie, islam en Europa inmiddels is veranderd. Voor de komst van de AfD was kritiek op deze taboethema’s in Duitsland nagenoeg onmogelijk. Kritiek op de islam, migratie en Europa zijn inmiddels bij de meeste partijen en media nu bespreekbaar, en in veel gevallen van de AfD overgenomen. Ook al zullen de populisten op 24 september met minder zetels in de Bondsdag worden gekozen dan aanvankelijk werd verwacht, hebben ze hun stempel definitief op de Duitse politiek en samenleving gedrukt.

Paul van Gageldonk, ‘De redders van het Avondland - Het rechts-populisme in Duitsland’, Balans; 256 pagina’s; 19,99 euro.