AfD marginaliseert zichzelf (DE LIMBURGER / NL)

De Duitse rechtspopulistische partij Alternative für Deutschland (AfD) slaat kort voor de bondsdagverkiezingen (24 september dit jaar) een nieuwe weg in. Met de nominatie van het partijcongres afgelopen weekeinde voor het duo-lijsttrekkerschap van de uiterst-rechtse kandidaten Alexander Gauland en Alice Weidel kiest de partij definitief voor een rol in de oppositie. Realpolitiker en partijvoorzitter Frauke Petry, tot het partijcongres in Keulen hét gezicht van de partij, wilde een gematigde koers en droomde stiekem van een van plek aan de regeringstafel. Met het duo Gauland en Weidel dreigt de AfD zichzelf zo kort voor de verkiezingen in de marge te spelen. 

Al sinds de oprichting woedt er een voortdurende interne strijd over de te volgen koers en de rol die de partij moet spelen. Bernd Lucke richtte de AfD in 2013 vooral op uit onvrede over de Europese Unie, de euro en de Duitse rol als nettobetaler in Europa. Hoewel hij voor een strenger migratiebeleid was, wilde de economieprofessor van kritiek op de islam of andere minderheden niets weten. Hij zag zijn partij als serieus alternatief voor christendemocratische kiezers die vonden dat de CDU onder Merkel teveel naar links opschoof. En daarbij hoort ook het deelnemen aan een regering als de kans zich voordoet. Deze Realpolitik werd Lucke uiteindelijk fataal. De rechtervleugel van de AfD, destijds onder aanvoering van Frauke Petry, wilde zich meer concentreren op het migratievraagstuk en de islam en nam in 2015 daarom via een brutale coup de partij van Lucke over. Zij was niet principieel tegen meeregeren maar vond dat de AfD de Duitse politiek van onderop, en eerst vanuit de oppositiebanken, moest opschudden.

Amper twee jaar later zit Petry in dezelfde positie als Bernd Lucke in 2015. Zij legt het nu ook af tegen een achterban die toenemend verrechtst en zichzelf steeds meer ziet als een fundamentele oppositiebeweging tegen de in hun ogen corrupte politieke elite. Van samenwerking met gevestigde partijen mag daarom nooit sprake zijn.

Vrije val

De keuze voor Alexander Gauland bevestigt de vrije val naar rechts waarin de AfD zich de laatste jaren beweegt. Hij staat bekend als iemand die openlijk flirt met extreemrechts en met zijn opmerkingen nog weleens uit de bocht vliegt. Zo zei hij over de gekleurde voetballer Jerome Boateng van het Duitse nationale elftal: “Mensen vinden hem als voetballer goed. Maar ze willen iemand zoals Boateng niet als buurman.” Recent nog zorgde zijn opmerking dat je aan iemands uiterlijk kunt zien of de persoon Duits is of niet, voor grote opschudding. Dat hem nu het lijsttrekkerschap wordt toevertrouwd, had een jaar geleden dan ook niemand voor mogelijk gehouden.

Zo kort voor de bondsdagverkiezingen dreigen de rechtspopulisten zichzelf daardoor buitenspel te zetten. Veel gematigde rechtse kiezers vinden het weliswaar goed dat de AfD thema’s zoals Europa en migratie op de agenda zet maar haken af wanneer er aan de partij een te ‘bruin’ imago kleeft. Hoewel er in de afgelopen jaren steeds meer ruimte is voor kritiek op de multiculturele samenleving, is in het naoorlogse Duitsland de schroom om op een rechtspopulist te stemmen nog altijd groter dan in bijvoorbeeld Nederland of Frankrijk. Bovendien heeft de AfD zich in door de voortdurende richtingenstrijd niet van zijn beste kant laten zien. Duitsers houden van namelijk van stabiliteit en betrouwbaarheid, ook in de politiek. 

Saai

Zo bezien wordt Mark Rutte’s ‘finale tegen het populisme’, zoals hij de Duitse verkiezingen eerder beschreef, mogelijk gereduceerd tot een saaie nacompetitie. De AfD werd een jaar geleden nog op 15% gepeild maar zakte in de afgelopen maanden al terug tot ver onder de 10%. Dat heeft niet alleen te maken met slepende interne conflicten en een verbitterde richtingenstrijd. Rechtspopulisten in heel Europa hebben de pech dat de begrotings- en vluchtelingencrises enigszins onder controle zijn. Daarmee vallen de twee belangrijkste campagnethema’s van de AfD kort voor de verkiezingen weg. Nu de nieuwe lijsttrekker van de sociaaldemocratische SPD, Martin Schulz, in de peilingen succes boekt, staan sociale onderwerpen weer hoog op de agenda. En juist op deze thema’s heeft de AfD de kiezer weinig te bieden.