Selderhuis: ‘Maarten Luther zou het huidige Duitsland een zooitje vinden’ (DUITSLANDNIEUWS / NL)

Kerkhervormer Maarten Luther spijkerde vandaag precies 499 jaar geleden zijn 95 stellingen aan de kerkdeur in Wittenberg in de deelstaat Saksen-Anhalt. Het huidige Duitsland valt zonder de ideeën van Luther niet te begrijpen. De Nederlandse theoloog en Luther-kenner Herman Selderhuis vertelt hoe.

Het Lutherjaar is niet per se een feest voor iedereen. Door zijn antisemitische en vrouwonvriendelijke uitspraken is de ‘aanstichter’ van de reformatie inmiddels omstreden. Toch is het zinvol en noodzakelijk om bij de kerkhervormer stil te staan, hij staat namelijk voor een belangrijke omwenteling in de Europese geschiedenis.

Dat vindt althans Herman Selderhuis, hoogleraar kerkgeschiedenis aan de Theologische Universiteit in Apeldoorn, wetenschappelijk curator van de Johannes a Lasco Bibliotheek in het Duitse Emden en directeur van Refo500, een internationaal platform dat 500 jaar reformatie wereldwijd onder de aandacht brengt.

Van nationale held naar omstreden figuur

Luther wordt in Nederland gezien als de man die de onafhankelijkheid van de toenmalige republiek mede mogelijk maakte. Calvijn, wiens godsdienstige leer de Nederlandse samenleving sterk beïnvloedde, was Luthers beste leerling. “Zo bezien was Luther erg belangrijk voor de ontwikkeling van het Nederlandse protestantisme”, aldus Selderhuis.

Vroeger was de kerkhervormer in Duitsland een nationale held. “Met zijn kritiek op de kerk zorgde Luther niet alleen voor grote politieke en maatschappelijke omwentelingen maar ook voor een opleving van de wetenschap.”

Door zijn visie op joden en vrouwonvriendelijke uitspraken raakte hij zijn heldenstatus kwijt. “In de jaren dertig stonden zijn antisemitische ideeën gewoon in alle Duitse schoolboeken”. Luther raakte daardoor in de jaren zestig en zeventig, wanneer Duitsland zich intensief met zijn oorlogsgeschiedenis uiteenzet, steeds meer op de achtergrond. “Het is geen leuk thema, Duitsers praten niet meer zo graag over hem, maar ook Nederlandse protestanten vinden het een lastig thema”, aldus Selderhuis. En dat terwijl hij toch de architect van het moderne Duitsland is.

Religie in de Duitse politiek

Ongemerkt is Luther nog overal aanwezig in Duitsland. Er gaat bijna geen wet door de Bondsdag, of de Duitse kerk heeft er wel invloed op gehad. Wie een politieke carrière nastreeft, kan maar beter goede contacten in de kerk hebben. Zelfs nieuwkomer AfD, die geen historische relatie met de kerk heeft, worstelt met de erkenning door katholieke en evangelische leiders.

Selderhuis vindt die verwevenheid tussen kerk en politiek, met zo’n 25 miljoen katholieken en 25 miljoen protestanten in Duitsland niet gek. “Het heeft best wel iets moois. In bijna elk tv-debat zit wel een vertegenwoordiger van de kerk. Dat geeft een andere lading aan de discussie.” Die nauwe relatie tussen kerk en politiek is de nalatenschap van Luther.

Scheiding kerk en staat

Door hem is de organisatie van de kerk in Duitsland destijds aan de politiek overgelaten. Hierdoor is de Duitse kerk erg van bovenaf georganiseerd. Zo int de Duitse overheid nog altijd de kerkbelasting. De strikte scheiding tussen kerk en staat, zoals we die in het calvinistische Nederland kennen, kent Duitsland volgens Selderhuis veel minder.

Maarten Luther liet de organisatie van de kerk het liefst over aan lokale vorsten. De kerkhervormer ging er namelijk vanuit dat de wederkomst van Jezus nog tijdens zijn leven zou plaatsvinden. “Hij had daarom geen zin in randzaken zoals het runnen van de kerk.”

Secularisatie

Zowel de katholieke als de evangelische kerken in Duitsland verliezen momenteel veel leden. De Duitse samenleving seculariseert in rap tempo. Opvallend genoeg gaat dat proces sneller bij protestanten dan bij katholieken. Volgens Selderhuis ligt dat ook aan het gezag dat in die kerken aan de Bijbel wordt toegekend. In de katholieke kerk is de bijbel de voorgeschreven norm. Bij Lutheranen is het gezag van de Bijbel een stuk minder.

Luther gaf mensen de vrijheid om zelf de Bijbel te lezen en te interpreteren. Volgens Selderhuis wordt dat tegenwoordig uitgelegd als de vrijheid om je eigen weg te kiezen. Veel Lutheranen vinden daarom dat je ook een goed christen kunt zijn zonder de kerk.

Vroege populist

“Als Luther vandaag uit zijn graf opstaat en naar het huidige Duitsland kijkt, zou hij eerst een flink potje schelden, zoals hij dat goed kon,” zegt Selderhuis lachend. Volgens de theoloog had hij het huidige Duitsland waarschijnlijk een onchristelijk zooitje gevonden en direct pleiten voor een nieuwe reformatie.” De kerkhervormer zou met lede ogen aanzien hoe zijn concept van vrijheid ertoe bijgedragen heeft dat mensen van het evangelie zijn afgedreven en vooral met zichzelf bezig zijn.

Selderhuis denkt dat Luther zich vandaag de dag zich tegen een steeds liberalere wetgeving zou keren. “Destijds koos hij voor het volk en keerde hij zich tegen het kerkelijke en politieke establishment. “Een beetje een populist was hij wel ja, hoewel dat woord tegenwoordig een erg negatieve lading heeft gekregen.”